ماشین ساختیم تا در وقت صرفه‌جویی کنیم، و یادشان دادیم آن را اشغال کنند

هر نسل از فناوری ارتباطات پیام‌ها را سریع‌تر کرده است. هیچ‌کدام باعث نشده‌اند احساس کنیم کمتر گرفتاریم. این الگو آن‌قدر قدیمی است که بشود قانونش نامید، و هوش مصنوعی به‌زودی دوباره آن را می‌آزماید.

№ 011ژوئیه 20268 دقیقه مطالعهPedrum Shokouhi

سالت‌لیک‌سیتی

24 اکتبر 1861

در 24 اکتبر 1861 کارگرانی در سالت‌لیک‌سیتی دو سیم تلگراف را به هم وصل کردند (یکی به سمت شرق تا اوماها کشیده شده بود، یکی به سمت غرب تا ساکرامنتو)، و برای نخستین بار در تاریخ بشر پیامی می‌توانست از قاره‌ی آمریکای شمالی بگذرد، سریع‌تر از هر چیزی که بتواند آن را حمل کند. دو روز بعد، Pony Express اعلام کرد که کسب‌وکارش را تعطیل می‌کند. به آنچه همان هفته مرد فکر کنید. این سرویس شاهکاری قهرمانانه در لجستیک بود: نزدیک به دویست ایستگاه تعویض اسب در طول دو هزار مایل بیابان و کوه و سرزمین خصمانه؛ صدها اسب؛ و سواران، به‌طور مشهور جوان و سبک‌وزن و بی‌باک، که در هر هوایی می‌تاختند و کیف پست را در زنجیره‌ای انسانی دست‌به‌دست می‌کردند که نامه‌ای را از میزوری به کالیفرنیا در ده روز شگفت‌انگیز می‌رساند. هجده ماه سریع‌ترین چیز آمریکا بود. بعد دو سیم در یوتا به هم رسیدند، و ده روز شد ده دقیقه، و همه‌چیز (ایستگاه‌ها، اسب‌ها، سواران، تمام آن دستگاه رمانتیک) تا آخر هفته دیگر لازم نبود. هیچ‌کس هرگز شبکه‌ی اسب سریع‌تری نساخت. آن دسته از مسائل که این سرویس حل می‌کرد یکسره از میان رفته بود.

از بوستون تا سان‌فرانسیسکو

از راه پاناما، 1850

حالا به جهانی فکر کنید که تلگراف جایش را گرفت، چون فضیلتی داشت که یادمان رفته چطور ببینیمش. در 1850 تاجری در بوستون که برای شریکی در سان‌فرانسیسکو می‌نوشت، با کاغذ و جوهر می‌نشست و چیزی می‌ساخت که برای جان به در بردن از سفر طراحی شده بود: نامه با کشتی به پاناما می‌رفت، با قاطر و راه‌آهن از باریکه‌ی خشکی می‌گذشت، با کشتی بخار دیگری از ساحل اقیانوس آرام بالا می‌رفت و، اگر می‌رسید، شاید یک ماه بعد می‌رسید، و پاسخی تا دو سه ماه دیگر انتظار نمی‌رفت. این تأخیر برای ما تحمل‌ناپذیر است، اما ببینید چه پدید می‌آورد. کلمه‌ها باید سنجیده می‌بودند، چون نه می‌شد پیگیری‌شان کرد نه پسشان گرفت. پرسش‌ها باید آن‌قدر مهم می‌بودند که سفر را توجیه کنند. و هیچ‌کس روی زمین نمی‌توانست از شما پاسخی طلب کند پیش از آنکه آدم دیگری وقت واقعی برای فکر کردن داشته باشد. کندی ناراحت‌کننده بود، گاهی عذاب‌آور (ثروت‌ها و ازدواج‌ها به آن کشتی‌های بخار آویزان بود)، اما مرزی را برقرار می‌کرد که از آن زمان از جهان ناپدید شده است: جدایی ساختاری میان فوریت یک نفر و توجه نفر دیگر. بعد تلگراف مسافت را فتح کرد، تلفن گفت‌وگو را آنی کرد، رادیو و تلویزیون به یک صدا اجازه دادند به میلیون‌ها نفر برسد، ایمیل سفر نامه را حذف کرد، پیام‌رسانی تشریفات باقی‌مانده‌ی ایمیل را حذف کرد، و گوشی هوشمند آخرین الزام را حذف کرد: اینکه برای رسیدن جهان به شما باید جای مشخصی باشید. هر گام معجزه‌ای واقعی بود؛ خانواده‌های جداافتاده با هم حرف زدند، دانش از مرزها گذشت، موارد اضطراری پاسخ سریع‌تری گرفتند. اما هر فروپاشی در زمان انتقال، زمان اجتماعاً پذیرفته‌شده‌ای را هم که یک انسان اجازه داشت در آن پاسخ دهد فروریخت، و آنچه با معجزه‌ی فوریت شروع شد، تقریباً بی‌آنکه کسی متوجه شود، ترشید و به انتظار همیشه در دسترس بودن بدل شد.

فروپاشی فاصله

زمان لازم برای عبور یک پیام از آمریکا، به تفکیک دوره (مقیاس لگاریتمی)

پارادوکسی که جان مینارد کینز پیش‌بینی نکرد

جان مینارد کینز

«Economic Possibilities for our Grandchildren»، 1930

W. S. Jevons · Ruth Schwartz Cowan

1865 · 1983

در 1930، در حالی که جهان به سوی رکود می‌لغزید، جان مینارد کینز مقاله‌ای کوتاه با عنوان «Economic Possibilities for our Grandchildren» نوشت که در آن یکی از مشهورترین پیش‌بینی‌های نادرست تاریخ اقتصاد را مطرح کرد. استدلال او این بود که رشد مرکب بهره‌وری ظرف یک قرن مسئله‌ی اقتصادی را حل می‌کند؛ نسل نوه‌هایش (تقریباً نسل ما) شاید هفته‌ای پانزده ساعت کار می‌کرد، و چالش واقعی بشر این می‌شد که یاد بگیرد اقیانوس‌های وقت آزادش را با وقار پر کند. بهره‌وری سر موعد رسید؛ یک کارگر آمریکایی امروز چند برابر همتای 1930 خود تولید می‌کند. اما اوقات فراغت هرگز نیامد. و دلیل نیامدنش همان پارادوکسی است که در قلب فناوری مدرن نشسته: تقریباً هر ماشینی که می‌سازیم قول صرفه‌جویی در زمان می‌دهد، اما تقریباً هیچ‌کس حس نمی‌کند زمان بیشتری دارد، چون جامعه هر بهبود کارایی را جذب می‌کند و بی‌درنگ به انتظاری بالاتر تبدیلش می‌کند. ماشین تحریر روز کارمند دفتر را کوتاه نکرد؛ حجم مکاتباتی را که از یک دفتر انتظار می‌رفت تولید کند چند برابر کرد. ایمیل جلسه‌ها و یادداشت‌ها را از میان نبرد؛ شمار کسانی را که حق دارند بی‌هیچ هزینه‌ای برای خودشان درخواستی جلوی شما بگذارند چند برابر کرد. ماشین لباسشویی ساعت‌های رخت‌شویی را کم نکرد، بلکه معیار پاکیزگی‌ای را که از یک خانه انتظار می‌رفت حفظ کند بالاتر برد. اقتصاددانان شکل کلی این را به نام پارادوکس Jevons می‌شناسند (استفاده از منبعی را ارزان‌تر کنید و مصرف کل آن بالا می‌رود)، و معلوم می‌شود این پارادوکس دقیقه‌ها را همان‌قدر بی‌رحمانه اداره می‌کند که زغال‌سنگ را. ماشین‌ها هرگز از کار نیفتادند. انتظارها فقط از نو قیمت‌گذاری شدند. اعتراف می‌کنم اولین بار که آن مقاله را خواندم به کینز خندیدم: اقتصاددان بزرگ، که سه برابر اشتباه کرده بود. بعد گزارش زمان صفحه‌ی گوشی خودم را باز کردم، دو بار خواندمش، و خنده‌ام قطع شد.

تاجر بوستونی

1850

گوشی هوشمند و اقتصاد اپلیکیشن‌ها این الگو را با تبدیل زمان صرفه‌جویی‌شده به موجودی انبار و فروختنش به کمال رساندند. همیشه اعلان دیگری هست که باید پاک شود، فید دیگری که باید نگاه شود، به‌روزرسانی دیگری که باید نصب شود، دایره‌ی قرمز دیگری که اعلام می‌کند جایی چیزی ناتمام مانده است. هیچ تعامل منفردی بیش از چند ثانیه هزینه ندارد، و همین متهم کردن این ترتیب را چنین دشوار می‌کند: چه کسی می‌تواند به یک نگاه اعتراض کند؟ اما این نگاه‌ها پیوستگی اندیشه را به تکه‌هایی خرد می‌کنند که برای رشد هر چیز دشواری بیش از حد کوتاه است، و صبح را وارونه کرده‌اند: روز را نه با تصمیم گرفتن درباره‌ی اینکه چه چیزی شایسته‌ی توجه ماست، که با وارسی آنچه دستگاه در خوابمان انباشته شروع می‌کنیم، و پاسخ‌دهی را با مسئولیت‌پذیری و حرکت را با پیشرفت اشتباه می‌گیریم. این‌ها صبح‌های خود من‌اند، و گمان می‌کنم صبح‌های شما هم همین‌طور. ارقام تمدنی را توصیف می‌کنند که تاجر بوستونی هیچ‌چیزش را نمی‌شناخت: بزرگسال آمریکایی معمولی اکنون نزدیک هشت ساعت در روز با رسانه‌های دیجیتال می‌گذراند، میان بیدار شدن و خوابیدن ده‌ها و ده‌ها بار گوشی را نگاه می‌کند، و پیش از صبحانه خواسته‌های جداگانه‌ی بیشتری برای جلب توجه دریافت می‌کند تا جد او در یک فصل.

زمان صرفه‌جویی‌شده کجا رفت

میانگین زمانی که بزرگسالان آمریکایی هر روز با رسانه‌های دیجیتال می‌گذرانند (تقریبی)

آنچه واقعاً واگذار می‌کنیم

به این چشم‌انداز فرسوده، عامل هوش مصنوعی وارد می‌شود و خود را به‌عنوان درمان عرضه می‌کند. اگر اپلیکیشن‌ها زندگی ما را تکه‌تکه کردند، عامل وعده می‌دهد دوباره یکپارچه‌شان کند: پیام‌ها را می‌خواند، صندوق ورودی را اولویت‌بندی می‌کند، تقویم را سامان می‌دهد، پژوهش را انجام می‌دهد، جلسه را زمان‌بندی می‌کند، و شاید سرانجام به جای ما در جلسه حاضر شود، و رسوب اداری‌ای را که بر زندگی مدرن نشسته در خود فرو می‌برد. به جای پرتاب شدن این‌سو و آن‌سو میان رابط‌ها، نیتی را بیان می‌کنیم و منتظر نتیجه می‌مانیم. اگر درست ساخته شود، این می‌تواند یکی از انسانی‌ترین بهبودها در رایانش شخصی باشد، چون می‌تواند دسته‌هایی کامل از هماهنگی‌های پیش‌پاافتاده را برچیند که از ابتدا نباید توجه انسان را می‌بلعیدند. پیش از جشن گرفتن، ببینید چه چیزی دارد دست‌به‌دست می‌شود. یک ماشین معمولی عملی را اجرا می‌کند؛ یک عامل هوشمند نیتی را تفسیر می‌کند، و تفسیر جایی است که قدرت در آن زندگی می‌کند. از سیستمی بخواهید «برنامه‌ام را سروسامان بده»، و باید بی‌صدا تصمیم بگیرد کدام تعهدها مهم‌اند، کدام آدم‌ها را می‌شود عقب انداخت، و چقدر از روزتان شایسته است خالی بماند. از آن بخواهید «بگو چه باید بدانم»، و باید تصمیم بگیرد کدام رویدادها مهم‌اند و کدام منابع قابل‌اعتمادند، یعنی باید از جانب شما درباره‌ی جهان عقیده داشته باشد. از آن بخواهید «این ایمیل را بهتر کن»، و پیام‌به‌پیام شروع می‌کند به شکل دادن به نحوه‌ی عرضه‌ی شما به دیگر انسان‌ها. عامل وقتی را که تصمیم گرفتن می‌خورد صرفه‌جویی می‌کند. روزبه‌روز خودش هم در تصمیم شریک می‌شود، و این انتقال درون یک نفر رخ می‌دهد، نامرئی، در حالی که هر واگذاری به‌تنهایی معقول به نظر می‌رسد.

پس هدف نمی‌تواند زندگی بی‌اصطکاک باشد. بخشی از اصطکاک همان جایی است که قضاوت ساخته می‌شود. نوشتن پیام دشوار با دست خودتان وادارتان می‌کند کشف کنید واقعاً به چه باور دارید، کشفی که خواندن پیش‌نویس هوش مصنوعی از موضع شما هرگز پدید نمی‌آورد. مقایسه‌ی گزینه‌ها وادارتان می‌کند با یک مصالحه روبه‌رو شوید و بدین‌ترتیب ترجیحات خودتان را بشناسید، که تا مقایسه آزارتان نداد کاملاً شکل نگرفته بودند. خواندن یک استدلال، به جای خلاصه‌اش، شما را در معرض ساختار استدلال ذهنی دیگر قرار می‌دهد، نه فقط نتیجه‌هایش. من بخش‌هایی از این مقاله را با کمک هوش مصنوعی پیش‌نویس کردم، و وسوسه را فوراً حس کردم. جمله‌ی ماشین همیشه در دسترس است، همیشه کافی است، و پذیرفتنش همیشه آسان‌تر از کندن جمله‌ی خودم است. بعضی بندها را پس گرفتم و از نو نوشتم چون برای واگذار شدن بیش از حد اهمیت داشتند؛ بعضی را نه. اینکه این کار مقاله را شاهدی بر استدلال خودش می‌کند یا خیانتی آرام به آن، پرسشی است که تصمیم گرفته‌ام در انظار باز بگذارم. حتی ملال، آن حالتی که دستگاه‌هایمان تقریباً تا انقراض شکارش کرده‌اند، کارکردی دارد: فضای ذهنی اشغال‌نشده‌ای است که اندیشه‌هایی که هیچ‌کس برایتان انتخاب نکرده (نه ویراستار، نه الگوریتم، نه عامل) سرانجام می‌توانند در آن سر بر آورند. هستی کاملاً بی‌اصطکاک کارا و سطحی می‌بود: زندگی‌ای که اداره می‌شود نه زیسته. شکافی که در دهه‌ی پیش رو اهمیت دارد پس میان کسانی که از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند و کسانی که آن را رد می‌کنند نیست؛ ردکنندگان به همان اندازه نادر و کهنه‌پسند خواهند بود که خانواده‌هایی که برق را نپذیرفتند. شکاف میان کسانی است که اجرا را واگذار می‌کنند و قضاوت را نگه می‌دارند و کسانی که، هر بار به بهانه‌ی یک آسایش معقول، می‌گذارند قضاوت همراه کار برود. مهارت اساسی این عصر دانستن این خواهد بود که پاسخ ماشین چه وقت کافی نیست، چه وقت کاری درست به این دلیل که ناکارآمد است شایسته‌ی توجه شخصی شماست، و چه وقت خود کارایی دارد مسئله‌ی نادرستی را حل می‌کند.

Pony Express · جان مینارد کینز

1861 · 1930

پس بله، باید با سپاس از ماشین‌هایی استقبال کنیم که زمان را به ما برمی‌گردانند؛ در هر صندوق ورودی کار طاقت‌فرسای واقعی هست و با مردنش هیچ شأنی از دست نمی‌رود. اما Pony Express باید بالای در آویخته شود به‌عنوان هشداری درباره‌ی اینکه یک معماری کامل از تلاش چقدر سریع می‌تواند زائد شود، و کینز باید کنارش آویخته شود به‌عنوان هشداری درباره‌ی آنچه بعد رخ می‌دهد، چون خطای او محاسباتی نبود، مردم‌شناختی بود: او فرض کرد که وقتی ساعت‌ها آزاد شوند، آن‌ها را نگه می‌داریم. نگه نداشتیم. فوراً دوباره پرشان کردیم، با هر چیزی که جدیدترین ماشین فراوان کرده بود. اگر هر ساعتی که عامل‌ها صرفه‌جویی می‌کنند بی‌درنگ در پیام بیشتر، محتوای بیشتر، تراکنش بیشتر و خروجی قابل‌اندازه‌گیری بیشتر سرمایه‌گذاری شود، معامله‌ی قرن بیستم را در مقیاسی بزرگ‌تر تکرار کرده‌ایم: تمدنی به‌طرز غیرقابل‌تصوری کارا که ساکنانش همیشه احساس عقب‌ماندگی می‌کنند. هوش مصنوعی، وقتی سرانجام کاری را بکند که ماشین‌ها در آن خوب‌اند، شاید ما را به آنچه از ماشین برنمی‌آید بازگرداند: ماندن با یک پرسش دشوار فراتر از نقطه‌ی آسایش، مراقبت از انسانی دیگر با ضرباهنگی که مراقبت واقعاً می‌طلبد، ساختن چیزی بی‌آنکه بدانیم موفق می‌شود یا نه، و تجربه‌ی یک ساعت بی‌کمترین میل به بهینه‌کردنش. ماشین‌ها در آستانه‌ی بازپس دادن مقدار عظیمی زمان به ما هستند. هیچ عاملی نمی‌تواند به ما بگوید با آن چه می‌خواهیم بکنیم. من هنوز پاسخی ندارم.

---

یادداشت‌ها

1. تلگراف سراسر قاره در 24 اکتبر 1861 تکمیل شد؛ Pony Express دو روز بعد اعلام تعطیلی کرد.
2. نخستین تماس تلفنی سراسر قاره، ژانویه‌ی 1915.
3. جان مینارد کینز، «Economic Possibilities for our Grandchildren» (1930).
4. درباره‌ی افزایش مصرف در پی بهبود کارایی، W. S. Jevons، The Coal Question (1865)؛ درباره‌ی انتظارات از کارهای خانه، Ruth Schwartz Cowan، More Work for Mother (1983).
5. برآوردهای زمان رسانه‌های دیجیتال ارقامی تقریبی در محدوده‌ی گزارش‌های eMarketer و مؤسسات پژوهشی مشابه‌اند.

P.S.من Pedrum Shokouhi هستم. شیفته‌ی این هستم که شرکت‌ها چگونه ساخته، تأمین مالی و اداره می‌شوند. برای همین درباره‌شان می‌نویسم، استراتژی‌شان را مثل یک سرمایه‌گذار کالبدشکافی می‌کنم و شرکت‌های خودم را می‌سازم. اینجا هر چه را یاد می‌گیرم با شما در میان می‌گذارم.