آخرین رابط

هر دوره‌ی رایانش فاصله‌ی میان آنچه می‌خواهیم و آنچه ماشین می‌کند را کوتاه‌تر کرده است. ما اکنون این فاصله را یکسره می‌بندیم. هر چه در آن آخرین شکاف بایستد، تعیین می‌کند به نام ما چه انجام شود.

№ 010ژوئن 20269 دقیقه مطالعهPedrum Shokouhi

Betty Snyder و Glen Beck در حال برنامه‌ریزی ENIAC در Ballistic Research Laboratory. «رابط» خود ماشین بود: کلیدها، کابل‌ها، و روزها آماده‌سازی برای هر محاسبه.

دانشگاه پنسیلوانیا

Betty Snyder · Jean Bartik

در بهار 1946، اگر می‌خواستید به یک رایانه دستور بدهید، وارد آن می‌شدید. ENIAC، نخستین رایانه‌ی الکترونیکی همه‌منظوره، اتاقی را در دانشگاه پنسیلوانیا پر می‌کرد: هشتاد فوت پانل فولادی سیاه، 17,468 لامپ خلأ، ماشینی که آن‌قدر برق می‌خورد که افسانه‌ای احتمالاً ساختگی اما سمج می‌گفت چراغ‌های فیلادلفیا هنگام روشن شدنش کم‌نور می‌شد. برنامه‌ریزی آن تایپ کردن نبود؛ سیم‌کشی دوباره بود. تیمی از شش ریاضی‌دان، که معروف‌ترینشان زنانی چون Betty Snyder و Jean Bartik بودند و روزنامه‌های آن روز زحمت ثبت نامشان را نکشیدند، روزها کلیدها را تنظیم می‌کردند و کابل‌ها را با دست دوباره می‌زدند تا یک محاسبه را آماده کنند، و منطق یک معادله‌ی بالستیک را از جنگلی از سیم‌ها دنبال کنند. فاصله‌ی میان یک نیت انسانی (بگو گلوله کجا فرود می‌آید) و اجرای آن به دست ماشین با روزها کار فیزیکی اندازه گرفته می‌شد. کل تاریخ رایانش پس از آن اتاق را می‌شود یک کارزار بلند برای کوتاه کردن آن فاصله روایت کرد. کارزار تقریباً تمام شده است. فاصله‌ی میان خواستن و انجام دادن برای اولین بار در آستانه‌ی رسیدن به صفر است.

در مقابل، به این فکر کنید که من امروز چطور شروع کردم، و بیشتر ما چطور هر روز را شروع می‌کنیم. پیش از آنکه کاملاً بیدار شوم، زنگ را ساکت کرده بودم، هوا را دیده بودم، پیام‌ها را مرور کرده بودم، نگاهی به تقویم و بازارها انداخته بودم، و از یک هوش مصنوعی خواسته بودم آنچه را در خواب از دست داده‌ام خلاصه کند. هر کدام کوچک است. با هم زندگی مدرن را وصف می‌کنند: ما دیگر وقتی به فناوری نیاز داریم از آن استفاده نمی‌کنیم؛ درون محیطی فناورانه بیدار می‌شویم که پیشاپیش روز را به نمایندگی از ما سازمان داده است. هنگام نوشتن این مقاله گوشی خودم را وارسی کردم و دیدم به‌طرزی خجالت‌آور نماینده‌ی این دوران هستم. جایی روی گوشی متوسط حدود هشتاد اپلیکیشن هست، هر کدام یک شرکت، یک سرویس و یک ادعای کوچک بر توجه ما. امروز شاید نُه یا ده تا را باز کنیم و در طول ماه شاید سی تا، اما حضور خاموششان روی صفحه‌ی اصلی داستان دورانی را می‌گوید که داریم ترکش می‌کنیم: عصر اپلیکیشن، که در آن هر نیاز انسانی به یک نماد ترجمه شد و هر نمادی رؤیای بدل شدن به یک عادت را می‌دید.

عصر اپلیکیشن، اندازه‌گیری‌شده

اپلیکیشن‌های نصب‌شده روی گوشی هوشمند متوسط در برابر اپلیکیشن‌های واقعاً استفاده‌شده (ارقام تقریبی صنعت)

Xerox PARC · Macintosh

1984

در RAISE Summit پاریس، گردهمایی کسانی که نسل بعدی سامانه‌های هوش مصنوعی را می‌سازند، پیش‌بینی‌ای مطرح شد که در نگاه اول شبیه نمایش همیشگی صنعت فناوری است: صفحه‌کلید و ماوس دارند می‌میرند. هر محصول در آن دنیا انقلابی است؛ هر عرضه طلوع تمدنی نو است؛ خواننده‌ی عاقل تخفیف قائل می‌شود. اما زیر زبان نمایشی، استدلالی تاریخی و جدی نشسته است، چون هر موج بزرگ رایانش واقعاً نه فقط آنچه ماشین‌ها می‌کنند بلکه شیوه‌ی نزدیک شدن آدم‌ها به آن‌ها را تغییر داده است. دوران مین‌فریم به دستورهای تخصصی و گروهی کاهن‌گونه از اپراتورها نیاز داشت: زنان ENIAC و فرزندان‌شان در اتاق‌های شیشه‌ای. رایانه‌ی شخصی ماشین را روی میز فرد گذاشت اما همچنان زبان خودش را می‌طلبید، نشانگری چشمک‌زن که منتظر وردی با املای درست بود. رابط گرافیکی، زاده‌ی Xerox PARC و رسانده‌شده به جهان با Macintosh در 1984، برای نخستین بار ترجمه‌ای در جهت عکس انجام داد: فرایندهای نامرئی را به تصویر (پنجره، پوشه، سطل زباله) بدل کرد که آدم عادی می‌توانست به آن‌ها اشاره کند و دستکاری‌شان کند. گوشی هوشمند اشاره‌گر را با انگشت عوض کرد و نرم‌افزار را به اپلیکیشن‌های خودبسنده تکه‌تکه کرد. هر گذار رابط را به بدن انسان نزدیک‌تر کرد: از اتاق ماشین به میز، از میز به دست. حالا هوش مصنوعی نزدیک شدن نهایی را پیشنهاد می‌کند، از به‌کار انداختن نرم‌افزار به بیان نیت، از کلیک کردن در رابط‌ها به توصیف آنچه می‌خواهیم و واگذاشتن بقیه به ماشین.

هر دوران رابط از قبلی کوتاه‌تر بوده است

شیوه‌ی غالب دستور دادن انسان به رایانه‌ها، 1950 تا امروز

آن خط زمانی مرتب یک شرمساری را پنهان می‌کند: ما پیش‌تر صفحه‌کلید را دفن کرده‌ایم. دستیارهای صوتی یک دهه پیش با همین لفاظی امروز آمدند (گفت‌وگو جای صفحه را می‌گیرد، حرف زدن جای ضربه زدن را)، و پس از میلیاردها دلار سرمایه‌گذاری به زندگی فروتنانه‌تر تایمر آشپزخانه، گزارش هوا و درخواست آهنگ‌های بد شنیده‌شده تن دادند. هر که آن چرخه را زیسته حق دارد وقتی دوباره به او می‌گویند رابط دارد می‌میرد به نرخ تنزیل دست ببرد، و من هم دست بردم. چیزی که نظرم را عوض کرد یک تفاوت است: آن دستیارها فقط می‌توانستند فرمان‌هایی را راه بیندازند که کسی از پیش ساخته بود، هزار راهروی کدنویسی‌شده‌ی پشت یک میکروفون، در حالی که سامانه‌های جدید نیت‌های باز را می‌گیرند. می‌شود به آن‌ها هدف داد نه دستور، و آستانه‌ی واقعاً مهم همین است. با این حال پیش‌بینی را سفت نمی‌گیرم، و برای ثبت یادداشت می‌کنم که این جمله را روی همان صفحه‌کلیدی تایپ می‌کنم که قرار است بمیرد. پیشگویی ارزان است؛ پینه‌های دست واقعی‌اند.

راه‌آهن با ظهر چه کرد

روز دو ظهر

18 نوامبر 1883

برای دیدن اینکه چنین گذاری تا چه ژرفایی می‌تواند ببرد، به قرن نوزدهم برگردید، وقتی جامعه‌ی صنعتی برای اولین بار آموخت که یک ماشین می‌تواند بسیار بیش از کار فیزیکی را بازسازمان دهد. پیش از راه‌آهن، هر اجتماع با زمان خودش می‌زیست. ظهر لحظه‌ای بود که خورشید بر فراز شهر خاص شما به اوج می‌رسید، یعنی ظهر در بریستول یازده دقیقه پس از ظهر در لندن فرا می‌رسید و کسی ناراحت نبود، چون هیچ‌کس نمی‌توانست آن‌قدر سریع سفر کند که تفاوت اهمیت پیدا کند. بعد راه‌آهن‌ها شروع کردند به دوختن جاهای دور به هم با سرعتی مکانیکی و ناگهان ده هزار ظهر محلی به فاجعه‌ای عملیاتی بدل شد: جدول زمانی نوشته نمی‌شد، اتصال‌ها برقرار نمی‌شد، و برخورد روی ریل مشترک مسئله‌ی خطای حسابی شد. پس در 18 نوامبر 1883، روزی که روزنامه‌ها «روز دو ظهر» نامیدند، راه‌آهن‌های آمریکای شمالی راه‌حلی تحمیل کردند و قاره را به منطقه‌های زمانی استاندارد تقسیم کردند، و جمعیت‌ها بیرون جواهرفروشی‌ها جمع شدند تا ببینند ساعت‌هایشان به رضایت راه‌آهن اصلاح می‌شود. کنگره سی و پنج سال دیگر طول کشید تا این ترتیب را تصویب کند؛ شبکه پیشاپیش تصمیم گرفته بود. راه‌آهن همچنین به هر شهری که رسید دست دراز کرد و رابطه‌اش با خورشید را مصادره کرد. آنچه روزی از آن آسمان و محله بود اکنون از آن نظام بود.

Pony Express

اعلام تعطیلی، اکتبر 1861

تلگراف هم به همین شکل عمل کرد و اطلاعات را از جهان فیزیکی که همیشه حملش می‌کرد برید. پیش از سیم، پیام فقط به سرعتی می‌توانست برود که یک بدن (اسب، کشتی، قطار) می‌توانست حملش کند. وقتی تلگراف قاره‌پیما در اکتبر 1861 تمام شد، Pony Express، آن رله‌ی قهرمانانه‌ی سوارکاران و ایستگاه‌داران که بر دو هزار مایل بیابان و کوهستان کشیده شده بود، ظرف دو روز تعطیلی‌اش را اعلام کرد. هیچ‌کس در رقابت از آن جلو نیفتاد؛ سیم ظرف یک هفته آن را بی‌مصرف کرد. و ماشین تحریر، وقتی Remington در 1874 فروش تجاری‌اش را آغاز کرد، خود زبان نوشتاری را مکانیزه کرد، شکل مکاتبات تجاری را استاندارد کرد و به ظهور دفتر شرکتی مدرن کمک کرد، شکلی سازمانی که در آن شرکت‌ها می‌توانستند در مقیاسی ارتباط بگیرند، نظارت کنند و خود را اداره کنند که هیچ اتاقی پر از منشی با قلم و جوهر نمی‌توانست تاب بیاورد. در هر مورد ماشین به‌عنوان یک راحتی رسید و به‌عنوان یک معماری ماند. فناوری‌های مهم به‌ندرت ابزار می‌مانند. سامانه می‌شوند، و سامانه‌ها، با یک نسل فرصت، به پیش‌فرض بدل می‌شوند: نامرئی، بی‌پرسش، باربر. زمان استاندارد مثل یک واقعیت طبیعی احساس می‌شود، هرچند الزام عملیاتی راه‌آهن بود. صفحه‌کلید QWERTY اجتناب‌ناپذیر به نظر می‌رسد، هرچند از گرایش به گیرکردن میله‌های حروف در دهه‌ی 1870 می‌آید. پنجره‌ها و پوشه‌ها تصویرهای بدیهی اطلاعات به نظر می‌رسند، هرچند استعاره‌هایی بودند که عمداً اختراع شدند تا رایانه‌ها را برای کسانی که فقط کاغذ سازمان داده بودند خوانا کنند. شبکه‌ی اپلیکیشن‌ها روی گوشی شما هم به همان اندازه ابدی به نظر می‌رسد. هجده سال دارد، از بسیاری از کسانی که این جمله را می‌خوانند جوان‌تر.

وقتی رابط ناپدید می‌شود، قدرت به کجا می‌رود؟

وعده‌ی عامل هوش مصنوعی این است که رابط، آن باستان‌شناسی انباشته‌ی منوها، نمادها، دکمه‌ها و ضربه‌ها، بخار شود. به‌جای باز کردن یک اپلیکیشن برای بررسی تقویم، دیگری برای رزرو پرواز، سومی برای مقایسه‌ی هتل‌ها و چهارمی برای ارسال برنامه‌ی سفر، سفری را که می‌خواهید توصیف می‌کنید و به سامانه اجازه می‌دهید خدمات زیرین را هماهنگ کند. رایانه دیگر منفعلانه منتظر دستورهایی نمی‌ماند که به ترتیب درست از طریق مستطیل‌های درست داده شود؛ هدفی را تفسیر می‌کند، به وظایف خردش می‌کند، ابزارهای خودش را برمی‌گزیند و وقتی کار تمام شد برمی‌گردد. از طرف کاربر پشت شیشه، ده‌ها اپلیکیشن ممکن است به دو یا سه سامانه‌ی گفت‌وگومحور فروبریزند. پیچیدگی به جایی نرفته است (خطوط هوایی، بانک‌ها و موتورهای رزرو همچنان وجود دارند)، اما پشت زبان پنهان می‌شود، همان‌طور که شبکه‌ی برق پشت یک کلید پنهان است.

وقتی یک رابط ناپدید می‌شود، قدرتی که در آن نهفته بود پشت پرده می‌رود. در عصر اپلیکیشن‌ها، با همه‌ی ایرادهایش، دست‌کم می‌توانم ببینم وقتی شستم روی یک نماد می‌نشیند کدام شرکت را انتخاب می‌کنم؛ انتخاب ممکن است سطحی، مهندسی‌شده و عادتی باشد، اما دیدنی است. در عصر عامل‌ها، سامانه ممکن است آن انتخاب را به جای من بکند: کدام خط هوایی را نشان دهد، کدام خبر را خلاصه کند، کدام پیام سزاوار توجه من است، کدام یک از صد رستوران «بهتر از همه ترجیحات من را بازتاب می‌دهد». و آن انتخاب‌ها را بر اساس منطق‌هایی خواهد کرد که نمی‌توانم بازرسی‌شان کنم؛ شاید منافع من، شاید یک شراکت، شاید یک جنگ مناقصه که هرگز نخواهم فهمید رخ داد. پس رقابت تجاری بزرگ دهه‌ی پیش رو بر سر این نخواهد بود که مالک اپلیکیشن کیست، بلکه بر سر این خواهد بود که مالک لایه‌ای که نیت انسان را تفسیر می‌کند کیست. عامل غالب به پرسش‌ها پاسخ خواهد داد. همچنین میان میلیاردها فرد و کل جهان دیجیتال خواهد ایستاد و بی‌سروصدا تعیین خواهد کرد درخواست‌ها چگونه به عمل بدل شوند؛ ارزشمندترین ملکی است که تاکنون ساخته شده، و از هیچ ساخته نشده جز اعتماد و زبان.

زنان ENIAC

فیلادلفیا، 1946

شاید رایانه‌ها سرانجام خودشان را با ما وفق دهند، و این زیباست، چون در تمام تاریخ ماشین عکس این بوده است. ما کارت‌های سوراخ‌دارشان را یاد گرفتیم، نحو فرمان‌هایشان را، سامانه‌ی فایل‌هایشان را، منوهایشان را، حرکت‌هایشان را؛ زنان ENIAC یاد گرفتند با کابل فکر کنند. رایانش زبان طبیعی سرانجام به نظر می‌رسد جهت این سازگاری را برمی‌گرداند: ما به شکل خودمان حرف می‌زنیم و ماشین ترجمه را انجام می‌دهد. اما راه‌آهن باید ما را در اعلام پیروزی محتاط کند، چون هر نظامی که خودش را با انسان وفق می‌دهد، با گذشت زمان انسان پیرامونش را هم وفق می‌دهد. راه‌آهن ساعت‌های ما را استاندارد کرد. کارخانه‌ها ساعت‌های کارمان را. پلتفرم‌های اجتماعی نمایش هویتمان را. یک عامل هوش مصنوعی، که نزدیک‌تر از هر یک از آن سامانه‌ها به ما ایستاده، ممکن است چیزی صمیمی‌تر را هم استاندارد کند: شیوه‌ای که میل را صورت‌بندی می‌کنیم، شیوه‌ای که داوری را واگذار می‌کنیم، شیوه‌ای که تصمیم می‌گیریم چه چیزی اصلاً ارزش خواستن دارد. صفحه‌کلید و ماوس یک‌شبه ناپدید نمی‌شوند، و شاید هرگز کاملاً نشوند؛ خط فرمان هنوز زیر هر مرکز داده‌ی روی زمین زمزمه می‌کند. پیش‌بینی‌ای که اهمیت دارد این است که به پایان دوران درازی نزدیک می‌شویم که در آن استفاده از فناوری یعنی آشکارا کار کردن با یک ماشین، و وارد دورانی می‌شویم که ماشین عمدتاً دور از چشم کار می‌کند و پیش از آنکه آگاهانه بخواهیم، نیازمان را پیش‌بینی می‌کند. وقتی آن رابط برسد چنان طبیعی خواهد بود که سخت به یاد خواهیم آورد چرا رایانه‌ها روزی ما را با صفحه‌هایی پر از منو و نماد روبه‌رو می‌کردند. و دقیقاً همان‌جاست که الگوی قدیمی می‌گوید باید دقیق‌تر نگاه کرد، چون هرچه فناوری طبیعی‌تر حس شود، فرض‌هایش ژرف‌تر فرو رفته‌اند. انتظار دارم عصر عامل‌ها را دوست داشته باشم. برایش بی‌صبرم، و برای همین الان این را می‌نویسم، تا رنگ فرض‌ها هنوز تر است. شاید رابط نهایی همان باشد که دیگر نمی‌توانیم ببینیم، و من دست‌کم می‌خواهم به یاد داشته باشم که چیزی هست که باید دنبالش گشت.

---

یادداشت‌ها

1. بحث تاریخ رابط برگرفته از گفت‌وگوهای RAISE Summit (پاریس) است.
2. جزئیات ENIAC از تاریخ‌نگاری‌های استاندارد Moore School و U.S. Army Ballistic Research Laboratory.
3. «روز دو ظهر»، 18 نوامبر 1883، بر پایه‌ی گزارش‌های مطبوعات هم‌عصر (کنگره منطقه‌های زمانی را در قانون زمان استاندارد 1918 تصویب کرد).
4. تلگراف قاره‌پیما در 24 اکتبر 1861 کامل شد، تعطیلی Pony Express در 26 اکتبر اعلام شد؛ ماشین تحریر تجاری Remington، 1874.
5. ارقام استفاده از اپلیکیشن میانگین‌های تقریبی صنعت از شرکت‌های تحلیل موبایل است (data.ai و مشابه).

P.S.من Pedrum Shokouhi هستم. شیفته‌ی این هستم که شرکت‌ها چگونه ساخته، تأمین مالی و اداره می‌شوند. برای همین درباره‌شان می‌نویسم، استراتژی‌شان را مثل یک سرمایه‌گذار کالبدشکافی می‌کنم و شرکت‌های خودم را می‌سازم. اینجا هر چه را یاد می‌گیرم با شما در میان می‌گذارم.