012

اقتصاد نیت

اقتصاد اپلیکیشن‌ها بر سر توجه شما رقابت می‌کرد. اقتصاد بعدی بر سر چیزی باارزش‌تر رقابت خواهد کرد: اجازه‌ی عمل به نام شما.

№ 012اوت 20268 دقیقه مطالعهPedrum Shokouhi

Sunset Telephone Company

سیاتل، حدود 1905

Almon Strowger

کانزاس‌سیتی · ثبت اختراع 1891

در حدود سال 1905، در اتاق عملیات یک مرکز تلفن در سیاتل، ردیف‌ردیف زن جوان پشت دیوارهایی از جک‌ها و سیم‌های چشمک‌زن می‌نشستند و کاری می‌کردند که اکنون چنان کامل ناپدید شده که یادمان رفته روزی وجود داشت: آن‌ها خود رابط بودند. در 1905 شماره نمی‌گرفتید؛ گوشی را برمی‌داشتید و صدایی انسانی می‌گفت «شماره، لطفاً»، و آن صدا چیزهایی می‌دانست. اپراتور می‌دانست به چه کسی زنگ می‌زنید و هر چند وقت یک بار. می‌دانست خط دکتر مشغول است اما او در واقع همان نزدیکی در داروخانه است. در شهرهای کوچک می‌دانست چه کسی با چه کسی قهر است، و اگر می‌خواست، می‌توانست تماس شما را کمی دیرتر وصل کند، یا به تماس‌گیرنده‌ی بعدی بگوید شما آشفته به نظر می‌رسیدید. شرکت تلفن کاملاً می‌دانست این لایه‌ی انسانی هم بزرگ‌ترین دارایی‌اش است هم بزرگ‌ترین بدهی‌اش؛ و به روایت یکی از افسانه‌های بنیان‌گذار این صنعت، یک متصدی کفن‌ودفن اهل کانزاس‌سیتی به نام Almon Strowger هم می‌دانست، که در اواخر دهه‌ی 1880 متقاعد شده بود اپراتور محلی (که ادعا می‌شود همسر یک متصدی کفن‌ودفن رقیب بود) تماس‌های مخصوص مؤسسه‌ی تدفین او را به شوهرش وصل می‌کند. انتقام Strowger مرکز تلفن خودکار بود که در 1891 ثبت شد و به یادماندنی‌ترین شکل با عنوان «تلفن بی‌دختر و بی‌فحش» به بازار آمد. بوق آزادی که جای اپراتور را گرفت چیزی بیش از یک راحتی بود. وعده‌ی بی‌طرفی بود: هیچ هوشی میان شما و کسی که می‌خواستید به او برسید نبود، هیچ واسطه‌ای که هم از امور شما خبر داشته باشد و هم منافعی از آن خود. تقریباً یک قرن طول کشید تا این وعده کاملاً عملی شود. تنها حدود دو سال طول کشیده تا شروع به پس گرفتنش کنیم، چون عامل هوش مصنوعی‌ای که اکنون میان هر انسان و جهان دیجیتال نصب می‌شود بازگشت همان اپراتور تابلوی مرکزی است. جز اینکه این یکی همه‌چیز را به یاد می‌آورد، به یک شرکت تریلیون‌دلاری خدمت می‌کند، و قرار است نه فقط تماس‌هایتان، که خریدها، برنامه‌ها، اطلاعات و انتخاب‌هایتان را هم به دست بگیرد.

از مقصدها به واسطه‌ها

برای دیدن آنچه در راه است، تصور کنید پنج سال دیگر تلفنتان را باز می‌کنید و هیچ شبکه‌ای از اپلیکیشن‌ها نمی‌بینید: نه نمادی از بانک، نه پوشه‌ای از سفر، نه خوشه‌ای از سرویس‌های تحویل، نه شبکه‌ی اجتماعی‌ای که اصرار کند بازش کنید. یک سامانه‌ی هوشمند هست که می‌داند چه سرویس‌هایی وجود دارند و هر وقت لازم باشد می‌تواند آن‌ها را راه ببرد. به آن می‌گویید می‌خواهید اکتبر به پاریس سفر کنید؛ ترجیح می‌دهید پروازتان شبانه باشد؛ جلسه‌ی پنجشنبه باید جابه‌جا شود؛ ترجیح می‌دهید در محله‌ای آرام بمانید تا نزدیک بناهای یادبود. عامل تقویم شما را می‌خواند، پروازها را مقایسه می‌کند، هتل‌ها را می‌سنجد، قطار فرودگاه را بررسی می‌کند، رستورانی را که احتمالاً دوست خواهید داشت می‌یابد، و پیش از رزرو هر چیزی برای تأیید شما برمی‌گردد. در هیچ نقطه‌ای آگاهانه شرکتی را انتخاب نکردید. نیتی را بیان کردید، و جهان دیجیتال خودش را دور آن از نو چید. این آینده‌ی نهفته در حرکت از اپلیکیشن‌ها به عامل‌هاست، و هندسه‌ی بنیادی اقتصاد را وارونه می‌کند. اقتصاد اپلیکیشن‌ها حول مقصدها سازمان یافته بود: شرکت‌ها می‌جنگیدند تا نمادشان را روی صفحه‌ی اصلی اول شما بنشانند، چون باز کردن آن نماد یعنی وارد قلمرو آن‌ها شدن، جایی که قفسه‌ها را کنترل می‌کردند، انتخاب‌ها را قاب می‌گرفتند و می‌کوشیدند بازدید شما را به عادت بدل کنند. اقتصاد نیت حول واسطه‌ها سازمان خواهد یافت. خطوط هوایی هنوز هواپیما را پرواز می‌دهند و بانک هنوز پول را نگه می‌دارد، اما اگر دیگر هرگز به رابط‌هایشان سر نزنید، از مقصد به تأمین‌کننده تنزل یافته‌اند: فروشندگانی جایگزین‌پذیر که در انباری پشت یک باجه ایستاده‌اند و امیدوارند متصدی نامشان را صدا بزند.

هندسه وارونه می‌شود

اقتصاد اپلیکیشن‌ها: شما هر سرویسی را خودتان راه می‌برید. اقتصاد نیت: یک عامل همه را برای شما راه می‌برد.

پیش از هشدارها، سوگیری من: من این آینده را می‌خواهم. با بی‌صبری‌ای می‌خواهمش که گاهی منتقد درونم را شرمنده می‌کند. از فرم‌ها خسته‌ام، از رمزهای عبور، از موسیقی انتظار، از هفده رابط اداری کوچکی که میان هر نیت و تحققش ایستاده‌اند، و روزی که عامل کار کند، تقویمم را با آسودگی به آن خواهم سپرد. آنچه در ادامه می‌آید ریزنوشته‌ای است که می‌خواهم پیش از امضا بلند خوانده شود، نوشته‌شده به دست کسی که کاملاً قصد دارد امضا کند.

پس باارزش‌ترین جایگاه در این اقتصاد به هر کسی تعلق خواهد داشت که نیت انسان را تفسیر می‌کند. اگر یک سامانه به جایی بدل شود که چند میلیارد نفر تصمیم‌هایشان را از آن آغاز می‌کنند، بر آنچه کشف می‌شود، سنجیده می‌شود و خریده می‌شود نفوذی خواهد داشت بیش از هر نهاد دیگری در تاریخ تجارت: بیش از آنچه فروشگاه‌های بزرگ بر کالا داشتند، بیش از آنچه شبکه‌های تلویزیونی بر افکار شبانه داشتند، بیش از آنچه موتور جست‌وجو امروز بر اینترنت دیدنی دارد. نسخه‌ی کوچک‌ترش را دیده‌ایم. موتورهای جست‌وجو وب را با رتبه‌بندی صفحه‌ها سازمان دادند، و صنایع کامل آموختند که بسته به جایگاهشان در یک صفحه‌ی نتایج زنده بمانند یا بمیرند. پلتفرم‌های اجتماعی فرهنگ را با رتبه‌بندی پست‌ها سازمان دادند، و ناشران، موسیقی‌دانان و سیاستمداران خروجی‌شان را برای راضی کردن فید دوباره ساختند. عامل‌های هوش مصنوعی چیزی بزرگ‌تر را سازمان خواهند داد، نه آنچه می‌بینید، بلکه آنچه انجام می‌شود: کدام خط هوایی رزرو می‌شود، کدام بیمه‌گر قیمت می‌دهد، کدام مقاله در گزارش صبحگاهی شما خلاصه می‌شود و کدام بی‌سروصدا نمی‌شود. دروازه‌های دیجیتال چندگانه نمی‌مانند. هر لایه‌ی پشته‌ی مدرن که به‌عنوان میدانی باز آغاز شد، به یک یا دو گلوگاه رسید که تقریباً کل قلمرو را در دست دارند.

دروازه‌ها متمرکز می‌شوند

سهم بازیگران اصلی از هر دروازه‌ی دیجیتال (جهانی، تقریبی)

آنچه در پشته در میان است

در این پرتو باید آن مناظره‌ی پرسروصدا میان مدل‌های هوش مصنوعی باز و بسته را خواند، که معمولاً اختلافی فنی درباره‌ی کارایی، ایمنی و مجوز نرم‌افزار قاب می‌شود اما در عمق اختلاف بر سر این است که چه کسی مالک زیرساختی خواهد بود که جامعه از طریق آن فکر می‌کند و عمل می‌کند. سامانه‌های بسته فضیلت‌های واقعی دارند (انسجام، قابلیت اتکا، کسی مشخص که بشود سرزنشش کرد)، اما از کاربران می‌خواهند به ارزش‌ها، انگیزه‌های تجاری و رتبه‌بندی‌های نامرئی مالکانشان اعتماد کنند، بی‌پایان و بر پایه‌ی ایمان. سامانه‌های باز بازرسی، آزمایش و کنترل محلی را ممکن می‌کنند، اما باز بودن به‌تنهایی پاسخ‌گویی را تضمین نمی‌کند؛ مدلی با وزن‌های منتشرشده هنوز می‌تواند پشت رابطی به کار گرفته شود که هیچ چیزی را افشا نمی‌کند. پرسش سیاسی، آنکه از هر بنچمارکی بیشتر دوام خواهد آورد، این است که آیا افراد و نهادها گزینه‌های معناداری برای خود نگه می‌دارند (آیا جابه‌جایی ممکن می‌ماند، آیا درهای خروج باز می‌مانند) یا راحتی کم‌کم اقتدار را درون معدودی نظام سیاره‌ای متمرکز می‌کند، همان‌طور که در هر لایه‌ی پیشین پشته کرد. موضع من این است که خط گسل واقعی میان سامانه‌ای که راه خروج دارد و سامانه‌ای که ندارد کشیده می‌شود، نه میان باز و بسته: عاملی بسته و صیقل‌خورده را روزی خواهم پذیرفت که بتوانم بی‌آنکه تاریخچه‌ام را از دست بدهم ترکش کنم، و نه یک روز زودتر. این الگوی کلی را پیش‌تر دیده‌ایم، و نه فقط در نرم‌افزار. کارخانه‌های قرن نوزدهم تولید را متمرکز کردند چون ماشین‌آلات صنعتی سرمایه‌ای می‌خواست که هیچ پیشه‌وری نمی‌توانست فراهم کند. روزنامه‌ها و پخش‌کننده‌ها توجه را متمرکز کردند چون ماشین چاپ و فرستنده گران بودند. پلتفرم‌های دیجیتال زندگی اجتماعی را از طریق اثرهای شبکه‌ای متمرکز کردند که ترک کردن را دقیقاً به نسبت تعداد کسانی که پیوسته بودند پرهزینه می‌کرد. هر نظام با ارائه‌ی دسترسی آغاز شد. هر کدام با تعیین شرایط پایان یافت. عامل‌های هوش مصنوعی می‌توانند این سلسله را یک گام دیگر پیش ببرند و به‌جای تولید، اطلاعات یا پیوند اجتماعی، منبع خام بالادستی را که همه‌ی آن‌ها از آن جاری می‌شوند متمرکز کنند: خود نیت. و با بیرون رفتن هوش از صفحه، آنچه در میان است باز هم بیشتر می‌شود، چون همین مدل‌ها اکنون در خودروها، ربات‌ها و ساختمان‌ها جا می‌گیرند: جهانی که در آن هوش مصنوعی دیگر مقصدی نیست که به آن سر بزنید بلکه محیطی است که در آن حرکت می‌کنید، جایی که فروشگاه شما را تفسیر می‌کند همان‌طور که شما قفسه‌هایش را، و مرز از پیش مبهم میان آنلاین و آفلاین دارد کاملاً حل می‌شود.

هر نظام چه چیزی را متمرکز کرد

سلسله‌ای که این بند گام‌به‌گام دنبال می‌کند

نظامآنچه متمرکز کرد

کارخانه‌های قرن نوزدهم

تولید

روزنامه‌ها و پخش‌کننده‌ها

توجه

پلتفرم‌های دیجیتال

زندگی اجتماعی

عامل‌های هوش مصنوعی

خود نیت

این آینده می‌تواند انسانی هم باشد. یک عامل خوب‌طراحی‌شده می‌تواند زواید بوروکراتیکی را که روزهای کامل زندگی مدرن را می‌بلعد حل کند: فرم‌ها، موسیقی انتظار، بازپرداخت‌های هفده‌مرحله‌ای. می‌تواند به یک کسب‌وکار دونفره دامنه‌ی عملیاتی یک شرکت بزرگ بدهد، به بیماری کمک کند تشخیصش را واقعاً بفهمد، دانشجویی را که اولین نفر خانواده‌اش است که به دانشگاه می‌رود در فرایند پذیرشی که خودی‌ها برای خودی‌ها ساخته‌اند راهنمایی کند، و به یک هشتادساله اجازه دهد سامانه‌هایی را به کار ببرد که اکنون هر کس را که درونشان بزرگ نشده تنبیه می‌کنند. وعده‌ی ژرف‌تر هوش مصنوعی این است که می‌تواند جریمه‌ای را که تمدن بر آدم‌ها به‌خاطر ندانستن سامانه‌هایش تحمیل می‌کند لغو کند، جریمه‌ای که همیشه بر فقیر، پیر، بیمار و تازه‌وارد سنگین‌تر افتاده است. اپراتور تلفن، یادتان باشد، یک خدمت هم بود: دکتر را در داروخانه پیدا کرد. پرسش هرگز این نبود که یک واسطه می‌تواند کمک کند یا نه. این است که واسطه چه می‌داند، برای چه کسی کار می‌کند، و با دانسته‌اش چه می‌کند.

Almon Strowger

مرکز تلفن خودکار، 1891

برای همین است که دوران پیش‌رو به تمایزی نیاز دارد که تاکنون هرگز مجبور نبودیم دقیق ترسیمش کنیم: تفاوت میان واگذاری و تسلیم. واگذاری قابل‌فسخ، قابل‌بازرسی و محدود است. می‌دانید عامل کی دارد انتخابی پرپیامد می‌کند، چه منافعی شکلش داده، و چطور می‌شود به آن اعتراض کرد؛ می‌توانید ببینید سامانه درباره‌ی شما چه به یاد دارد، آنچه به اشتراک می‌گذارد را مهار کنید، و تاریخچه‌تان را به رقیبی ببرید، همان‌طور که امروز شماره‌تلفنتان را منتقل می‌کنید. تسلیم آن چیزی است که وقتی هیچ‌کدام از این‌ها نیست و کسی متوجه نشده رخ می‌دهد، وقتی رضایت یعنی یک بار، سال‌ها پیش، روی صفحه‌ای که برای رد شدن طراحی شده بود «قبول» را زده‌اید، و سامانه‌ای نامرئی اقتدار را، یک معامله‌ی راحت پس از دیگری، انباشته است. اقتصاد اپلیکیشن‌ها به ما آموخت که راحتی هرگز رایگان نیست: با توجه، با داده و با وابستگی پرداختیم، و بیشتر بی‌آنکه قیمت را بخوانیم. اقتصاد نیت چیزی از اساس بزرگ‌تر خواهد خواست: اجازه‌ی دائمی برای عمل به نام ما. آن اجازه می‌تواند خیر عظیمی بیافریند. اما همین اجازه یک وکالت‌نامه هم هست، و سزاوار است با جدیتی که این عبارت می‌رساند با آن رفتار شود. هوش مصنوعی همین حالا می‌تواند نیت‌های ما را اجرا کند. پرسش دهه‌ی آینده این است که پس از آنکه به‌اندازه‌ی کافی واگذار کرده باشیم، آیا هنوز تصمیم‌هایی را که به نام ما گرفته می‌شود می‌فهمیم، هنوز می‌دانیم چطور بپرسیم اپراتور چه می‌داند، و هنوز به یاد داریم، همان‌طور که Almon Strowger به یاد داشت، که وقتی منافع واسطه و منافع ما از هم جدا می‌شود، پاسخ این نیست که زنگ نزنیم. این است که اصرار کنیم سامانه‌ای باشد که بتوانیم تابلوی مرکزی را در آن ببینیم.

---

یادداشت‌ها

1. استدلال گذار از اپلیکیشن به عامل برگرفته از گفت‌وگوهای RAISE Summit (پاریس) است.
2. مرکز تلفن خودکار Almon Strowger، ثبت‌شده در 1891 (داستان متصدی کفن‌ودفن رقیب افسانه‌ی صنعت است و از دهه‌ی 1900 چاپ می‌شود).
3. سهم دروازه‌ها ارقام جهانی تقریبی از StatCounter و برآوردهای درآمد تبلیغاتی صنعت است.
4. چارچوب تمرکز تاریخی برگرفته از تاریخ‌نگاری‌های استاندارد صنعتی‌شدن و پخش همگانی.

P.S.من Pedrum Shokouhi هستم. شیفته‌ی این هستم که شرکت‌ها چگونه ساخته، تأمین مالی و اداره می‌شوند. برای همین درباره‌شان می‌نویسم، استراتژی‌شان را مثل یک سرمایه‌گذار کالبدشکافی می‌کنم و شرکت‌های خودم را می‌سازم. اینجا هر چه را یاد می‌گیرم با شما در میان می‌گذارم.