008

گله سر ندارد

چهار قرن میان میخانه‌های لاله در هارلم و ساب‌ردیت‌های سهام میمی فاصله انداخته است، و جمعیت هر دو یک‌جور رفتار کردند. وقتی قیمت‌ها دیگر ارزش را نمی‌سنجند و یکدیگر را می‌سنجند، خطرناک‌ترین جمله در دنیای مالی این است: «به نظر می‌رسد بقیه همه‌چیزی می‌دانند.»

№ 008آوریل 20267 دقیقه مطالعهPedrum Shokouhi

هارلم

3 فوریه 1637

در زمستان 1636، در اتاق‌های پشتی میخانه‌های هلند، مردانی بالغ هر شب گرد هم می‌آمدند تا گل‌هایی را معامله کنند که وجود نداشتند. لاله چند دهه پیش از آن از جهان عثمانی آمده بود و به نماد منزلت در جمهوری نوپای هلند بدل شده بود. مطلوب‌ترین گونه‌ها، همان‌های شعله‌دار و پردار مثل Semper Augustus با رگه‌های سرخ زرشکی بر زمینه‌ی سفید، زیبایی‌شان را، چنان‌که گیاه‌شناسان بعدها فهمیدند، مدیون یک ویروس بودند؛ و این همان جزئیاتی است که تاریخ وقتی می‌خواهد مطمئن شود شوخی را گرفته‌اید، در روایت می‌گنجاند. چون لاله‌ها بیشتر سال را به شکل پیاز زیر خاک می‌گذرانند، معامله کم‌کم به قرارداد روی گل‌های آینده تبدیل شد: قول‌های کاغذی که در «کالج»‌های پر از دود دست‌به‌دست می‌شد، جایی که شراب جاری بود و قیمت‌ها فقط بالا می‌رفت. در هفته‌های پایانی این جنون، تک‌پیازهای گونه‌های نامدار روی کاغذ به بهای یک خانه‌ی مجلل کنار کانال در آمستردام معامله می‌شد؛ یک سیاهه‌ی مشهور برای تنها یک پیاز Viceroy به گندم، چاودار، گاو نر، خوک، گوسفند، شراب، آبجو، کره، پنیر، یک تخت، یک دست لباس و یک جام نقره‌ای می‌رسید. بعد، روز سوم فوریه‌ی 1637، در یک حراج معمولی پیاز در هارلم، پیشنهادی نرسید. نه خبری بود، نه محصولی تباه شده بود، نه فرمانی صادر شده بود. حراج‌گردان قیمت را پایین آورد، باز هم پایین آورد، و تالاری که ماه‌ها فقط خریدار در خود دیده بود دریافت که اکنون فقط فروشنده در آن مانده است. ظرف چند روز آن کاغذها از آمستردام تا اوترخت بی‌ارزش شد و مردانی که کریسمس ثروتمند بودند، تا بهار با قاضی‌ها چانه می‌زدند.

Charles Mackay، 1841

Anne Goldgar، 2007

داستان به یک اصلاح نیاز دارد، و اصلاح آن را عجیب‌تر می‌کند. روایتی که همه می‌شناسند به اثر کلاسیک Charles Mackay در 1841 برمی‌گردد، Extraordinary Popular Delusions and the Madness of Crowds، و Mackay، روزنامه‌نگاری با غریزه‌ی یک اخلاق‌گرا، آزادانه آن را آراست؛ مورخان امروز، به‌ویژه Anne Goldgar، آرشیوهای هلند را زیر و رو کرده‌اند و نه موجی از ورشکستگی یافته‌اند و نه جسدی در کانال‌ها، بلکه ماجرایی را که عمدتاً به چند صد بازرگان و پیشه‌ور محدود بود، نه ملتی تسخیرشده. برخی اقتصاددانان حتی استدلال کرده‌اند که قیمت‌های مرحله‌ی آخر برای مدتی کوتاه واکنشی عقلانی بود به تغییر قاعده‌ای که قراردادها را به اختیار معامله‌های ارزان بدل می‌کرد. و با این حال این اصلاح، هرچند به‌عنوان پژوهش ارزشمند است، چیز اساسی را تغییر نمی‌دهد، چون سازوکاری که میخانه‌ها آشکار کردند لازم نبود هلند را ورشکسته کند تا درست باشد، و از آن زمان خودش را در هر مقیاسی که جهان در اختیار دارد بازتولید کرده است: شرکت دریای جنوب در 1720، که در آن آیزاک نیوتن، بنا بر حکایتی مشهور و شاید صیقل‌خورده، زود فروخت و سود برد، تماشا کرد که دوستانش همچنان سوارند، نزدیک اوج دوباره وارد شد، معادل امروزی میلیون‌ها از دست داد، و می‌گویند گفت حرکت اجرام آسمانی را می‌تواند محاسبه کند اما جنون مردم را نه؛ Nifty Fifty؛ ژاپن در 1989، وقتی گفته می‌شد زمین‌های کاخ امپراتوری بیش از کالیفرنیا ارزش دارد؛ سال‌های دات‌کام، وقتی افزودن «.com» به نام یک شرکت به‌طور قابل‌اندازه‌گیری قیمتش را بالا می‌برد؛ و ژانویه‌ی 2021، وقتی علاقه‌ی یک ساب‌ردیت به یک خرده‌فروش رو به مرگ مراکز خرید آن را برای مدتی کوتاه از نیمی از شرکت‌های S&P 500 باارزش‌تر کرد، و مردانی بالغ بار دیگر گل‌هایی را که وجود نداشتند معامله کردند، این بار با ایموجی موشک.

همان آب، لوله‌کشی تازه

جنون‌های این مقاله، سال‌به‌سال

جان مینارد کینز

نظریه‌ی عمومی، 1936

سازوکار حماقت نیست، و حماقت نامیدنش همان کاری است که تضمین می‌کند هر نسل نوبت خودش را بگیرد. قیمت بازار یک الگوریتم فشرده‌سازی است: هر آنچه همه می‌دانند را می‌گیرد و در یک عدد می‌فشرد، و بیشتر اوقات این مفیدترین اختراع تاریخ اقتصاد است. اما این الگوریتم یک حالت شکست دارد. وقتی من می‌خرم چون دارایی را بررسی کرده‌ام، خرید من به قیمت اطلاعات می‌افزاید. وقتی می‌خرم چون قیمت دارد بالا می‌رود، چون تو خریدی، چون خرید تو نشان می‌دهد چیزی می‌دانی، خرید من هیچ اطلاعاتی نمی‌افزاید؛ فقط تأیید می‌افزاید، و قیمت شروع می‌کند به تغذیه از خودش. اقتصاددانان منطق فردی این وضع را آبشار اطلاعاتی می‌نامند، و ظرافت بی‌رحمانه‌ی آبشار این است که هر شرکت‌کننده با توجه به آنچه می‌بیند عقلانی رفتار می‌کند؛ معقول است نتیجه بگیریم هزار خریدار بیشتر از ما می‌دانند. چیزی که هیچ‌کس نمی‌بیند این است که آن هزار خریدار هر یک همین استنباط را درباره‌ی نهصد و نود و نه نفر پیش از خود کرده‌اند، پس کوه ظاهری دانش جمعیت، مثل شایعه‌ای که ردش را تا منبع بگیرند، به تقریباً هیچ می‌رسد. کینز در 1936 به این پدیده تصویر ماندگارش را داد: مسابقه‌ی زیبایی روزنامه‌ای که جایزه‌اش را نه کسی می‌برد که زیباترین چهره را برمی‌گزیند، بلکه کسی که چهره‌ای را برمی‌گزیند که سایر شرکت‌کنندگان برخواهند گزید، تا همه هوش خود را صرف پیش‌بینی چیزی کنند که افکار متوسط انتظار دارد افکار متوسط باشد. گله سر ندارد. در جلوی گله کسی نیست که فکر کند. فقط مجموع همه هست، هر کس در حال تماشای همه، موجودی با ده هزار چشم و بی هیچ مغزی، در حال چهارنعل.

Chuck Prince، Citigroup

ژوئیه 2007

آنچه حباب‌ها را پایدار می‌کند، نه لحظه‌ای، این است که ایستادن بیرون از گله رایگان نیست، و بازار بهای آن را به دردناک‌ترین پولی که هست می‌گیرد: تماشای ثروتمند شدن همسایه‌ها. مدیر صندوقی که جنون را درست تشخیص می‌دهد با ساعتی هولناک روبه‌رو است: مشتریان او را با حقانیت نهایی‌اش مقایسه نمی‌کنند، با جدول رتبه‌بندی همین فصل می‌سنجند، و کمتر شغلی سه سال درست گفتن زودهنگام را تاب می‌آورد، به همین دلیل بسیاری از حرفه‌ای‌ها در خلوت درباره‌ی دات‌کام‌ها شک داشتند و در ملأ عام سوارشان بودند، موضعی که Chuck Prince از Citigroup در ژوئیه‌ی 2007، ماه‌ها پیش از آنکه موسیقی واقعاً قطع شود، برای همیشه خلاصه‌اش کرد: تا وقتی موسیقی پخش می‌شود، باید بلند شوی و برقصی. Prince را برای این جمله بسیار مسخره کردند، و این تمسخر همیشه به نظرم کمی ناعادلانه آمده، چون او حماقت خود را توصیف نمی‌کرد؛ او با دقت کسی که می‌دانست، ساختار انگیزه‌ی هر واسطه‌ی هر حباب در تاریخ را توصیف می‌کرد. «کالج»‌های میخانه‌ای 1636 همین ساختار را داشتند. ساب‌ردیتی هم که در آن فروختن خیانت است و دست‌الماسی بودن یک هویت اخلاقی است همین‌طور. گله پیوستن را پاداش می‌دهد و ترک کردن را مثل خیانت جلوه می‌دهد، و باعث می‌شود آدم هشیار کنار اتاق، دقیقاً تا زمانی که اهمیت دارد، خود را تنها احمق حاضر حس کند.

من دستگاهی در آزمایشگاه دارم که این سازوکار را ملموس می‌کند: دویست و چهل معامله‌گر شبیه‌سازی‌شده که هر کدام به همسایه‌هایش نگاه می‌اندازد، با یک دکمه‌ی گردان که وزنی را که به یکدیگر می‌دهند، در برابر اطلاعات خودشان، بالا می‌برد. در تنظیم‌های پایین جمعیت با خودش بحث می‌کند و قیمت صادقانه دور واقعیت نوسان می‌کند. دکمه را از یک آستانه بگذرانید و بدون هیچ خبری، لکه‌های توافق شکل می‌گیرند، پخش می‌شوند و ناگهان کل شبکه مثل یک جانور حرکت می‌کند و قیمت راه خودش را می‌رود، و آنچه هر بار که اجرایش می‌کنم وحشتم می‌دهد این است که هیچ معامله‌گری شخصیتش را عوض نکرده است؛ تنها چیزی که عوض شده این است که چقدر یکدیگر را تماشا می‌کنند. کل داستان چهار قرن همین است، در یک نوار لغزان. نوآوری مالی لوله‌کشی را عوض می‌کند، قراردادهای آتی در هارلم، حساب‌های مارجین در 1929، جریان اختیار معامله در 2021، و لوله‌کشی تعیین می‌کند آب چقدر تند حرکت کند، اما آب ما هستیم، و آب از زمانی که هلندی‌ها، تقریباً هم‌زمان، و گمان نمی‌کنم تصادف باشد، شرکت سهامی، بورس اوراق بهادار و سقوط سفته‌بازانه را اختراع کردند هیچ تغییری نکرده است.

آیزاک نیوتن

دریای جنوب، 1720

پایان ماجرا ناخوشایند است: هیچ جایگاه قابل‌اعتمادی بیرون از گله وجود ندارد، و هر کس باور دارد یکی یافته باید نیوتن را در ورود دومش به بازار دریای جنوب مطالعه کند. نمی‌توانید به‌سادگی تصمیم بگیرید مخالف‌خوان باشید، چون بیشتر اوقات جمعیت درست می‌گوید؛ همین است که آبشارها را کارا می‌کند. انضباط‌های سودمند کوچک‌تر و کم‌قهرمانانه‌ترند. درباره‌ی هر موقعیتی که دارید بپرسید چند درصد باورتان به خود دارایی برمی‌گردد و چند درصد به نمودار قیمت و محبوبیتش، و وقتی عدد دوم غالب است مشکوک شوید. در حال آرامش بنویسید چه شواهدی شما را به فروش وامی‌دارد، چون گله مطمئن می‌شود هیچ لحظه‌ای هرگز به آن لحظه شبیه نباشد. اندازه‌ی موقعیت‌ها را طوری بگیرید که اشتباه کردن همراه جمعیت، یا زودتر از آن بودن، قابل‌تحمل باشد، چون هر دو سرنوشت دیر یا زود سهم شما خواهد شد. و وقتی گرمای خاص اجماع را حس کردید، آسودگی سرانجام هم‌نظر شدن با همه، آن را داده بدانید، همان‌طور که ملوان افتادن فشارسنج را. این بهترین حس در بازارهاست، و همان چیزی است که ارابه‌ی ابلهان برای فروختنش ساخته شد. نقاشی ماه‌ها پس از سقوط در هارلم آویخته شد. آن‌ها می‌دانستند. همیشه بعد از واقعه می‌دانند. کل شگرد یک زندگی مالی این است که از پیش ترتیبی بدهید که کسی باشید که از پس شهریه‌ی آن درس برآید، چون آن درس چهارصد سال است که تقریباً هر چهل سال یک بار در برنامه‌ی درسی بوده است، و حضور، دیر یا زود، اجباری است.

---

یادداشت‌ها

1. «کالج»‌های میخانه‌ای، فروپاشی 3 فوریه‌ی 1637 در هارلم و سیاهه‌ی کالاهای Viceroy از تاریخ‌نگاری‌های استاندارد آمده‌اند؛ برای خسارت واقعی محدود، نگاه کنید به Tulipomania (1999) نوشته‌ی Mike Dash و اثر تصحیح‌گر Anne Goldgar، Tulipmania (2007).
2. روایت 1841 Mackay همچنان سرچشمه‌ی این اسطوره است.
3. الگوی رگه‌دار Semper Augustus ناشی از ویروس رنگ‌شکن لاله بود.
4. زیان‌های نیوتن در دریای جنوب بر پایه‌ی گزارش‌های هم‌عصر و کتاب The South Sea Bubble (1960) نوشته‌ی John Carswell؛ نقل‌قول مشهور احتمالاً ساختگی است.
5. آبشارهای اطلاعاتی بر پایه‌ی Bikhchandani، Hirshleifer و Welch (1992)؛ مسابقه‌ی زیبایی از نظریه‌ی عمومی کینز، فصل 12.
6. سخن Chuck Prince درباره‌ی رقصیدن از Financial Times، 9 ژوئیه‌ی 2007.

P.S.من Pedrum Shokouhi هستم. شیفته‌ی این هستم که شرکت‌ها چگونه ساخته، تأمین مالی و اداره می‌شوند. برای همین درباره‌شان می‌نویسم، استراتژی‌شان را مثل یک سرمایه‌گذار کالبدشکافی می‌کنم و شرکت‌های خودم را می‌سازم. اینجا هر چه را یاد می‌گیرم با شما در میان می‌گذارم.